W dawnych czasach kolędy miały zupełnie innych charakter. Według tradycji ludowej kolędy były powiem radosnymi pieśniami noworocznymi. Dawne kolędy można by przyrównać do współczesnych pastorałek, które zawierają sporo wątków obyczajowych. Dopiero z biegiem lat zaczęto kolędom zaczęto nadawać nieco bardziej religijną konwencję Z czasem w ich komponowanie zaangażowali się nawet znani kompozytorzy. Dziś śpiewanie kolęd uchodzi za jedną z bardziej popularnych tradycji wigilijnych.

fot. sxc.hu/juliaf/CC

W obrządku kościelnym śpiewanie kolęd rozpoczyna się wraz z Pasterką i trwało aż do pierwszej niedzieli po 6 grudnia. W polskiej tradycji kolędy towarzyszą nam nieco dłużej, bo aż do święta Ofiarowania Pańskiego, przypadającego na 2 lutego.

Autorstwo pierwszych kolęd przypisywane jest świętemu Franciszkowi z Asyżu. Podobno patron zwierząt, niewidomych i robotników prezentował je w przygotowanej przez siebie szopce.

Korzeni pojęcia kolęda należy doszukiwać się w łacińskim słowie calendae, które oznaczało „pierwszy dzień tygodnia”. W słowiańskiej tradycji tym mianem określano pierwszy dzień nowego roku, za który początkowo uważano Święto Godowe, a więc datę przesilenia zimowego, a później 25 grudnia. Termin ten służył również za nazwę prezentu, dawanego z okazji rozpoczynającego się roku.

Z czasem pojęcie kolędy zaczęło się jednak rozmywać i dziś poza pieśniami śpiewanymi w okresie bożonarodzeniowym stosuje się je również do nazwania wizyty duszpasterskiej w domu czy odwiedzin kolędników.

Bożonarodzeniowa szopka

Bożonarodzeniowa szopka to jeden z najczęściej wykorzystywanych motywów świątecznych. Zazwyczaj przyjmuje postać makiety wnętrza stajenki, w której miał przyjść na świat Jezus.

fot. sxc.hu/BBadger

W prywatnych domach pojawiają się głównie miniaturowe szopki. Te w rzeczywistym rozmiarze spotykamy przede wszystkim w kościołach lub innych miejscach związanych z kultywowaniem religii.

Najpopularniejszymi bohaterami każdej bożonarodzeniowej szopki jest święta rodzina, a więc nowo narodzone dzieciątko, Maryja oraz święty Józef. W wielu z nich pojawiają się również Trzej Królowie, którym towarzyszy Gwiazda Betlejemska, anioły oraz pasterze z bydlętami.

Kolędy

Słowo „kolęda” trafiło do naszego słownika za sprawą rzymskiej tradycji, wywodzącej się z VII wieku przed naszą erą. Łacińskie calendae oznaczało bowiem pierwszy dzień po nowiu. Po reformie kalendarza, którą zarządził Juliusz Cezar tym terminem określano wezwanie pierwszego dnia w roku.

Nowy Rok był dla Rzymian okazją do świętowania. Zgodnie z obowiązującym ówcześnie zwyczajem, w tym dniu, odwiedzali swoich bliskich i znajomych, składali sobie życzenia (niekiedy w formie radosnej piosenki), a nawet obdarowywali prezentami. W ich rozumieniu Kolęda była więc powitalną pieśnią, która miała za zadanie nie tylko oddać cześć gospodarzowi, ale również zapewnić mu szczęście i wszelką pomyślność.

Religijnego charakteru kolędom nadano dopiero później. To zaś było związane z narodzinami Chrystusa. Stopniowo kolędy przejmowały kształt podobny do Corale i Noele, a więc pieśni śpiewanych w okresie Bożego Narodzenia we Francji. Te zaś mogły powstać nawet w średniowieczu. Uzupełnieniem Corale był specyficzny taniec z ludowymi akcentami. Prawdopodobnie to właśnie z niego wywodzą się pastorałki.

Kolędy, które znamy obecnie zaczęły powstawać dopiero w średniowieczu. Za pierwszych twórców kolęd uznaje się dwóch ewangelistów: św. Mateusza i św. Łukasza. Im bardziej  ich popularność wzrastała, tym więcej pojawiało się w nich elementów typowych dla ludowej kultury.

Kolędy i pastorałki największa popularnością cieszyły się w XVII i XVIII wieku. Jak twierdzą badacze, tamte pieśni były najbliższe tym, które z okazji Bożego Narodzenia śpiewamy współcześnie.